kuhusu mwandishi
Dkt. Mohamed Zahir ni mtaalamu wa kijenetiki ya molekuli na mhadhiri katika Idara ya Biokemia na Biolojia ya Molekuli katika Chuo Kikuu cha Afya na Sayansi Shirikishi cha Muhimbili (MUHAS) nchini Tanzania. Kazi yake inalenga katika kuendeleza kijenetiki ya binadamu na dawa ya kijenetiki barani Afrika kupitia utafiti, mafunzo na ushirikishwaji wa sera.
Wanasayansi kutoka Afrika wanapozungumzia vikwazo vya uhamaji, majadiliano kwa kawaida hugeuka kuwa safari kwenda Ulaya au Amerika Kaskazini. Ucheleweshaji na kukataliwa kwa visa kumewazuia watafiti kuhudhuria mikutano, kuchukua masomo na kushiriki katika mikutano ambapo maamuzi yanayoathiri sayansi ya Afrika hufanywa. Tatizo hili linazidi kutambuliwa, ikiwa ni pamoja na Baraza la Sayansi la Kimataifa, ambalo ni kuchunguza jinsi vikwazo vya visa vinavyoathiri harakati za kimataifa za wanasayansi.
Kinachopewa kipaumbele kidogo ni kwamba vikwazo kama hivyo vipo ndani ya Afrika yenyewe.
Kwa mfano, mnamo 2023, wanasayansi kadhaa wa Nigeria walitarajiwa kuhudhuria mkutano wa uzinduzi wa Muungano wa Mafunzo ya Utafiti wa Kina barani Afrika katika Chuo Kikuu cha Witwatersrand huko Johannesburg. Visa zao hazikushughulikiwa kwa wakati, na walipokea visa zao siku ambayo mkutano ulikuwa tayari umeisha (Nakweya, 2024).
Hii haikuwa safari kutoka Afrika hadi Ulaya au Amerika Kaskazini.
Ilikuwa kundi la watafiti wa Kiafrika wakijaribu kuhudhuria mkutano wa kisayansi wa Kiafrika katika nchi nyingine ya Kiafrika.
Kesi hii inaonyesha tatizo kubwa zaidi. Afrika inawekeza katika mitandao ya utafiti wa kikanda, vituo vya ubora, mafunzo ya uzamili, jenomu, maandalizi ya janga, sayansi ya hali ya hewa na maeneo mengine ambayo yanategemea ushirikiano kati ya mipaka. Hata hivyo, watafiti wanaotarajiwa kufanya mifumo hii ifanye kazi bado wanaweza kukabiliwa na taratibu ndefu za visa, muda usio na uhakika wa usindikaji, huduma chache za ubalozi na safari za ndege za gharama kubwa au zisizo za moja kwa moja.
Bara hili lina sera nyingi zinazotambua umuhimu wa ujumuishaji. Agenda 2063 Inahitaji Afrika jumuishi ambapo sayansi, teknolojia na uvumbuzi vinaunga mkono maendeleo na jamii inayotegemea maarifa. Itifaki ya Umoja wa Afrika kuhusu Harakati Huru za Watu hutoa mfumo wa harakati za watu kote barani, wakiwemo wanafunzi na watafiti. Soko Moja la Usafiri wa Anga la Afrika ilianzishwa kama mradi mkuu wa Ajenda 2063 ili kuboresha muunganisho na kupunguza gharama ya usafiri kati ya nchi za Afrika.
Afrika tayari imeanzisha mfumo kabambe wa sera kwa ajili ya ujumuishaji wa kikanda. Changamoto sasa ni kutafsiri maono hayo katika uzoefu wa kila siku wa watafiti wanaosafiri kote barani.
The Ripoti ya Uwazi wa Visa vya Afrika 2025, iliyotengenezwa kwa pamoja na Benki ya Maendeleo ya Afrika na Tume ya Umoja wa Afrika, inatoa picha iliyo wazi zaidi ya hali ya sasa. Inatathmini sera ya visa inayotumika na kila nchi ya Afrika kwa raia wa kila nchi nyingine ya Afrika, ikitofautisha kati ya upatikanaji wa visa bila malipo, visa zinazopatikana wakati wa kuwasili, na idhini inayohitajika kabla ya kusafiri.
Ripoti inaonyesha kwamba 28.2% ya njia za usafiri wa ndani ya Afrika hazikuwa na visa mwaka wa 2025, kutoka 20% wakati faharisi ilipoanza mwaka wa 2016. Hii inawakilisha maendeleo yenye maana. Idadi ya njia za kusafiria kutoka nchi moja hadi nyingine bila visa ilifikia rekodi ya 814 mwaka wa 2025, ikilinganishwa na 803 mwaka wa 2024.
Lakini uboreshaji huu unaelezea sehemu tu ya hadithi. Mnamo 2025, 51.1% ya safari za ndani ya Afrika bado zilihitaji visa au idhini inayofanana kabla ya kuondoka, ongezeko kutoka 47.1% mnamo 2024. Ufikiaji wa visa unapofika ulipungua kutoka 24.8% hadi 20.4%, kiwango chake cha chini kabisa tangu faharisi ilipoanzishwa.
Takwimu hizi zinaonyesha kwamba maendeleo si ya mstari wala si ya sare. Baadhi ya nchi zimefungua mipaka yao kwa kiasi kikubwa, huku zingine zikianzisha mahitaji mapya au kuhama kutoka visa wanapofika hadi vibali vya kielektroniki. Ingawa visa ya kielektroniki inaweza kuwa rahisi kupata kuliko visa ya kawaida ya karatasi, bado inahitaji idhini kabla ya msafiri kuanza safari. Kwa mtafiti anayesubiri kuhudhuria mkutano au programu fupi ya mafunzo, tofauti hiyo inaweza kutoa faraja kidogo ikiwa idhini hiyo haitafika kwa wakati.
Tofauti za kikanda ndani ya bara la Afrika zinashangaza pia. Ripoti ya Uwazi wa Visa ya 2024 iligundua kuwa 99% ya sera za visa zilikuwa hazina visa kwa pande zote ndani ya Jumuiya ya Kiuchumi ya Mataifa ya Afrika Magharibi (ECOWAS). Idadi sawa ilikuwa 17% ndani ya Soko la Pamoja la Mashariki na Kusini mwa Afrika na 14% ndani ya Mamlaka ya Maendeleo ya Serikali Mbalimbali. Kote Afrika kwa ujumla, upatikanaji wa visa kwa pande zote ulikuwa 20.3% pekee.
ECOWAS inaonyesha kwamba uhamaji mpana wa kikanda unawezekana wakati ahadi za kisiasa zinatafsiriwa kuwa vitendo. Uzoefu tofauti sana katika jamii zingine za kikanda pia unaonyesha kwa nini ni kupotosha kuzungumzia uhamaji wa Kiafrika kana kwamba hali ni sawa kila mahali.
Hata ruhusa ya kuingia ikitolewa, kufikia nchi nyingine ya Afrika kunaweza kubaki kuwa vigumu. Miunganisho ya moja kwa moja kati ya miji ya Afrika ni midogo, nauli mara nyingi huwa juu, na baadhi ya safari zinahitaji muunganisho kupitia Ulaya au Mashariki ya Kati.
Chama cha Kimataifa cha Usafiri wa Anga kimeelezea muunganisho wa ndani ya Afrika kama changamoto maalum, huku huduma chache za moja kwa moja na nauli za juu zikiathiri usafiri kote barani. Utafiti wake kuhusu ulegezaji wa soko la anga uligundua kuwa masoko mengi ya anga ya ndani ya Afrika yalibaki yamezuiliwa na makubaliano ya pande mbili, licha ya kupitishwa kwa Uamuzi wa Yamoussoukro Mnamo 1999 - mkataba wa pande nyingi uliopitishwa na mawaziri wa Afrika ili kuondoa udhibiti wa usafiri wa anga na masoko ya anga ya kikanda kwa ushindani wa kimataifa. Ripoti hiyo ilihitimisha kwamba kufungua masoko haya kunaweza kuongeza masafa ya njia, kupunguza nauli na kusaidia shughuli pana za kiuchumi.
Tayari kuna mifano ya kile ambacho muunganisho ulioboreshwa unaweza kufikia. Uhuru kati ya Afrika Kusini na Kenya ulihusishwa na ongezeko la 69% la trafiki ya abiria. Kuanzishwa kwa huduma ya gharama nafuu kati ya Johannesburg na Lusaka kulifuatiwa na punguzo la 38% la nauli na ongezeko la 38% la trafiki ya abiria.
Matokeo haya ni ya kiuchumi, lakini matokeo kwa sayansi ni ya moja kwa moja. Mtandao wa utafiti hauwezi kufanya kazi vizuri ikiwa mikutano ya kawaida hutumia sehemu isiyo sawa ya bajeti yake. Programu ya mafunzo ya kikanda hupoteza thamani wakati washiriki lazima wachukue ndege nyingi ili kuifikia. Mwanasayansi mchanga anaweza kupewa fursa muhimu lakini akashindwa kuitumia kwa sababu nauli ya ndege inazidi kile ambacho ruzuku inaweza kugharamia.
Mikutano ya mtandaoni imeboresha mawasiliano na inapaswa kubaki sehemu ya ushirikiano wa kisayansi. Hata hivyo, haichukui nafasi ya uwekaji wa maabara, kazi za shambani, mafunzo ya kliniki, usakinishaji wa vifaa, ziara za usindikaji wa sampuli au mwingiliano usio rasmi ambao uaminifu na ushirikiano wa muda mrefu hujengwa.
Haja ya kushughulikia uhamaji inakuja wakati ambapo sayansi ya Kiafrika inazidi kuwa shirikishi. Ufuatiliaji wa magonjwa ya kuambukiza, upinzani wa vijidudu, mabadiliko ya hali ya hewa, bioanuwai, usalama wa chakula, One Health na dawa za kijeni haziwezi kushughulikiwa kwa ufanisi ndani ya mipaka ya kitaifa pekee.
H3Afrika (Human Heredity and Health in Africa) inatoa mfano mzuri. Programu hiyo iliunga mkono tafiti zinazoongozwa na Waafrika kuhusu jenomu za binadamu huku ikijenga uwezo katika maabara, bioinformatics, maadili na biobanking katika nchi nyingi. Thamani yake haikutokana na miradi ya mtu binafsi tu bali pia kutokana na utaalamu unaounganisha na miundombinu iliyosambazwa kote barani.
Mfumo huu unazidi kuwa muhimu kwa sababu uwezo wa kisayansi unabaki bila usawa katika usambazaji. Kulingana na Ripoti ya Sayansi ya UNESCO 2021, Afrika Kusini mwa Jangwa la Sahara ilichangia takriban 14% ya idadi ya watu duniani lakini ni 0.7% tu ya watafiti wake. Ripoti hiyo hiyo inabainisha kuwa ushirikiano wa kisayansi wa kimataifa unaongezeka, hasa kuhusu matatizo kama vile magonjwa ya kuambukiza, mabadiliko ya hali ya hewa na upotevu wa bayoanuwai, ambayo hayaheshimu mipaka.
Pale ambapo utaalamu maalum na miundombinu ya utafiti inasambazwa kwa usawa kote barani, ushirikiano huruhusu nchi kushiriki uwezo na kutumia vyema uwekezaji uliopo. Ni jinsi nchi zinavyoshiriki ujuzi maalum, kutumia vyema miundombinu ya gharama kubwa na kuunda fursa ambazo hakuna taasisi moja inayoweza kutoa peke yake.
Miundombinu ya utafiti kwa kawaida hueleweka katika maneno ya kimwili: maabara, majukwaa ya ufuatiliaji, vifaa vya kompyuta, vifaa na mifumo ya data. Hizi ni muhimu, lakini hazifanyi kazi kwa kujitegemea bila watu waliofunzwa kuzitumia.
Uhamaji wa kisayansi unapaswa kutambuliwa kama sehemu ya miundombinu hiyo.
Maabara inaweza kuwa na vifaa vya hali ya juu, lakini thamani yake hupunguzwa ikiwa wataalamu hawawezi kusafiri kuwafunza wengine au kutatua matatizo ya matumizi yake. Muungano wa kimataifa unaweza kupokea ufadhili mkubwa, lakini maendeleo yake yatapungua ikiwa wachunguzi hawawezi kukutana, wanafunzi hawawezi kupata mafunzo ya kikanda na timu za miradi haziwezi kuhama kutoka sehemu moja hadi nyingine. Uhamaji huamua jinsi maarifa, ujuzi na teknolojia vinavyozunguka kwa ufanisi.
Baraza la Sayansi la Kimataifa tayari linatambua uhuru wa kutembea kama moja ya misingi ya ushiriki wa kisayansi. msimamo kuhusu uhamaji wa kisayansi Inabainisha kuwa michakato ya visa inaweza kuwa ngumu, ghali na isiyotabirika, ikiwa na matokeo ya moja kwa moja kwa mikutano, ufundishaji na ushirikiano wa utafiti. Pia inatoa wito kwa mashirika ya kisayansi kuzingatia upatikanaji wa visa wakati wa kuamua mahali ambapo mikutano itafanyika.
Kanuni hii sasa inapaswa kutumika kwa makusudi zaidi ndani ya Afrika.
Afrika tayari imeunda msingi imara wa sera kwa ajili ya harakati huru zaidi. Kipaumbele sasa ni kutafsiri ahadi hizi kuwa hatua za vitendo zinazounga mkono ushirikiano wa kisayansi.
Serikali zinaweza kuanzisha taratibu za haraka za usafiri wa kisayansi uliothibitishwa, kuhakikisha kwamba mifumo ya uidhinishaji wa kielektroniki inatabirika na ni ya uwazi, na kuendelea kutekeleza ahadi zilizopo za uhamaji wa kikanda. Jamii za kikanda zinaweza kuchunguza kwa nini ahadi za uhamaji huru zinafanya kazi vizuri katika baadhi ya maeneo lakini zinabaki dhaifu katika maeneo mengine. Waandaaji wa mikutano wanapaswa kutathmini upatikanaji wa visa kabla ya kuchagua kumbi na kuwashirikisha mamlaka ya uhamiaji mapema. Wafadhili wanapaswa kupanga bajeti halisi kwa ajili ya usafiri wa kikanda na kuruhusu kubadilika wakati visa au usumbufu wa ndege unapoathiri utoaji wa mradi.
Taasisi za kisayansi zinapaswa pia kuorodhesha gharama ya uhamaji mdogo. Mikutano iliyokosekana, kubadilishana kwa watu walioachwa na miradi iliyocheleweshwa mara nyingi huchukuliwa kama matatizo ya usafiri wa mtu binafsi na kutoweka kwenye rekodi za kitaasisi. Bila ushahidi bora, athari kwenye tija ya utafiti, mafunzo na ushirikiano bado ni rahisi kupuuza.
Afrika imepiga hatua kubwa katika kuimarisha taasisi zake za kisayansi, kuwekeza katika miundombinu ya utafiti na kujenga mitandao ya utafiti wa bara. Pia imeelezea maono kabambe ya ujumuishaji wa kikanda kupitia mipango kama vile Ajenda ya 2063, Itifaki ya Harakati Huru na Soko la Usafiri wa Anga Moja Afrika. Changamoto inayofuata ni kuhakikisha kwamba watafiti wanaweza kusonga kwa urahisi ili kufuatilia ushirikiano wanaotarajiwa kujenga.
blog Picha na Mohamed Nohassi on Unsplash
Onyo
Taarifa, maoni na mapendekezo yaliyotolewa katika blogu zetu za wageni ni yale ya wachangiaji binafsi na si lazima yaakisi maadili na imani za Baraza la Sayansi la Kimataifa.
Soma zaidi kuhusu harakati huru za wanasayansi na vikwazo vya visa vinavyoathiri ubadilishanaji wa kisayansi Soma zaidi kuhusu muhtasari wa Sayansi Huria: Gharama ya tatu ya maarifa Soma zaidi kuhusu muhtasari wa Sayansi Huria: kudumisha uwazi katika mfumo ikolojia wa utafiti unaobadilika Soma zaidi kuhusu muhtasari wa Sayansi Huria: miundombinu iliyofichwa nyuma ya mageuzi ya utafiti 